Il tren a vapur da la Furka
Ina locomotiva a vapur che spetga a Gletsch, al pe dal Glatscher dal Rodan, ses fim en il vent.
Cura ch’ins metta ils binaris fin a Gletsch avant la guerra da 1914, maina l’hotelier Joseph Seiler là il grond hotel al pe dal vadretg, ina staziun dals chars a chavals. Tenor Wikipedia ceda el terren per il binari cun ina cundiziun: a mezdi duain ils trens fermar per in’ura, il temp ch’ils viagiaturs passan a maisa, e quels da la saira duain fermar per la notg a Gletsch. Sin la charta na parta il tren mai pli. Quai avess plaschì a Seiler.
Ina lingia en sien d’enviern
Il Dicziunari istoric da la Svizra raquinta d’ina lingia naschida en la paina. Duas concessiuns federalas, en 1907 ed en 1908, prevesan da colliar Brig cun Disentis via Gletsch, sin ina via stretga; la societad, fundada en 1910, viva surtut d’argent franzos. Il tunnel al spitg, lung 1,8 km, resista als lavurers, l’argent manca gia a partir dal 1916 ed il concurs vegn en 1923. Ina nova societad, fundada a Brig, raquista tut e lascha circular la vapur dad in extrem a l’auter en 1926. Electrificada al cumenzament dals onns 1940, resta la lingia serrada durant set mais ad onn, tenor Wikipedia: las lavinas imponan da demontar mintg’atun parts da la catenera. En 1982 remplazza in tunnel da basa da 15,4 km, chavà sut la Furca, la lingia durant tut l’onn. L’ultim tren passa il pass l’october 1981.
Reconstruì da voluntaris
En 1983 na vulan ils entusiasts da viafier che s’eran reunids en il Museum svizzer dal traffic betg acceptar che la via vegnia demontada. Lur uniun dà en 1985 vita a la Dampfbahn Furka-Bergstrecke, ina societad senza intent lucrativ, che reavra il traject toc per toc: davent da Realp en 1992, fin a Gletsch en 2000, e lura fin ad Oberwald en 2010. Sias locomotivas han in lung viadi davos sai: vendidas en ils onns 1940, han ellas cursà en il Vietnam, nua ch’ins ha chattà quatter d’ellas en 1988. Recapitadas en 1990, duas d’ellas, «Furkahorn» e «Gletschhorn», reprendan la muntogna en 1993. Lunga da bunamain 18 km, cun pendenzas fin a 118 per milli sin la dentatura, ella detien in record: nagina autra lingia senza lingia da contact è pli lunga en Svizra. En 2020, rapporta SRF, han 21 mecanists e otg chauffagists voluntaris conduì las maschinas, ed in dad els ha manà la locomotiva che gia ses basat ha manà.
Sin la charta
La charta mantegna da la lingia be in curt traject a via simpla, al funs da la val da Gletsch. In sulet tren spetga là, ina locomotiva e dus vaguns, sper ina fermada. Il tren stat salda, sia locomotiva drizzada vers il funs da la val, e mo ses fim sa mova. La muntada al pass, ses tunnel e la cremalliera n’èn betg là; il tren propi va da Realp ad Oberwald, sin ina lingia che sto anc adina vegnir serrada mintga enviern. Ils vehichels da la charta èn qua per giugar: els na suondan nagin urari e na mussan betg nua ch’ils vairs sa chattan. Per viagiar guarda ils uraris uffizials; e sche ti vuls che la charta fetschia dapli, scriva a nus, nossas colliaziuns èn sisum sin la pagina.
Funtaunas: Dicziunari istoric da la Svizra, artitgel « Furka-Oberalp (FO) »; Wikipedia, artitgels « Ligne sommitale de la Furka », « Furka Steam Railway » (englais) e « Gletsch » (tudestg); SRF, « Jubiläum der Furka-Dampfbahn » (2020).