Lagopus muta
Utschè radund cun alas alvas, che mida il sgabì cun las stagiuns: tachelà da grisch e brin la stad, tut alv l’enviern, el sa confunda cun il grip e pli tard cun la naiv. El viva en las pastgiras ed en las crapparias dal stgalim alpin. Ses pes emplumads al servan sco raquettas sin la naiv.
Sin in spitg, bain sur ils davos plantas, cumenza ina balla da naiv a trotinar tranter dus blocs. Senza quest moviment ins na l’avess mai remartgada: i è in lagopè alpin en ses vestgì d’enviern.
Quai gallinaceu da la famiglia dals tetra mesira 34 fin 36 cm, cun ina envergura da 54 fin 60 cm e 400 fin 600 g, tenor la Staziun ornitologica svizra. Quai è l’unic utschè dal pajais che mida colur tenor la stagiun: alv l’enviern, cun excepziun da la cua, cun in strivl nair a l’egl tar il masculin; grisch-brun taclà la stad, pli cotschen tar la femna, las alas restond alvas. Ina caruncla cotschna surmuntescha l’egl. Plimà fin als dets, ses pes portan el sur la naiv quasi senza sfundrar en ella, remartga il Parc Naziunal Svizzer.
A l’invers dals auters tetra, el viva en il liber, tranter ina vegetaziun rasa e rada, crappuns, gripas ed avaunaments nua sa zuppar. Tenor l’atlas dals utschals che fan gnieu occupa el surtut las landas ed ils pastgets da 2000 fin 2800 m, e la gnieu pli auta è vegnida chattada a 2980 m. El sa stabilisescha darar en lieus guauds, cun chaglias u traversads da pistas. Igl è in relict da las glaziuns: en la Scozia, en las Pireneas ed en las Alps èn sias populaziuns restadas separadas da quellas dal Grond Nord.
El mangia chatschs, feglia, baivras e sem. L’enviern maglia el spert e bler, e sa puspè a la schanetg dal fraid en ina chava chavada en la naiv, nua ch’el resta ditg sch’i fa mal’aura. Mintga fugia ch’in skiunz u in viandant al sforza al custa energia ch’el po pajar cun sia vita. El cua al terren; l’unica cuada da l’onn cumpiglia 5 fin 9 ovs, che cuar suenter 21 fin 24 dis, ed ils pulschins sgolan vers diesch dis.
La Staziun ornitologica valitescha la populaziun a 10 000 fin 18 000 pèrs (2025). L‘specie è quasi periclitada ed è prioritara per la conservaziun, e 40 % dals lagopèds da las Alps vivan en Svizra. Sin 40 lieus survegliads dal 1995 fin il 2012 ha la diminuziun cuntanschì 13 % en tut. Cun far crescher il guaud, la stgaudada climatica diminuescha il spazi per el; sper Aletsch è el sa retratg cleramain tranter il 1970 ed il 2015 en ils secturs conquistads da l’arola. Ils sports d’enviern il disturban era: ins gida el cun restar sin las rutas marcadas, ordaifer las zonas da quietezza.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016, communicaziun «La situaziun sa cumplitgescha per il lagopè» (2023) ed artitgel «Maître du camouflage»; Parc Naziunal Svizzer, fegl dal lagopè alpin.
