Tessiner Kastanien
Durant tschientaners ha la chastogna nutrì las valladas dal Tessin, uschè ch'ins numnava il chastogner «albero del pane», la planta da paun. En il Malcantun collia anc in senda ils vegls chastogners, e l'atun porta puspè las festas da la chastogna.
Per ina castagnada, in past da festa tessinais, vegn ina gronda chazzetta perfurada messa sur las flommas. Las chastognas, entagliadas cun il cuntè, vegnan brassadas en ella durant var ventg minutas. Servidas cotgas, nairas dad or(a), blondas dadaint(a), vegnan ellas speladas a maisa cun ils dets.
Origin
Il chastagner è arrivà en il Tessin cun ils Romans. Durant tschientaners ha el tutgà tar las principallas resursas dals Tessinais, rememora la Biblioteca chantunala da Bellinzona, e l’italian al ha surnumnà «albero del pane», l’arbor da paun. En il Malcantun, raquinta Suisse Rando, ins mangiava castognas quasi mintga di per betg avair fom. Lura han il tirc, las tartuffels ed ina maisa pli variada relegà quest «paun dals povers».
Cultura
Il viandant crai da traversar in guaud selvadi; quai è in curtin da puma. La planta vul glisch e spazi; ins la enporta, tgira ella e segna sut sia curuna avant la racolta. Tenor il Patrimoni culinaric svizzer enconuscha il Tessin dapli che tschient sorts: la Pinca vegn cuschinada en l’aua, la Lüina vegn brassada, la Verdesa vegn conservada en mantun. Ins rimna ils fritgs tenor lur crudada. Ils pli pitschens, circa in terz, vegnan setgentads sur in pitschen fieu; suenter vegnan els battids en in satg serrà per spaletschar els, avant che far farina ord els.
A maisa
L’enviern sa cumponiva la tschaina ordinaria antruras da chastognas buglidas en lur paletscha; ins las ha anc adina gugent buglidas en aua salada, ma oz ins preferescha brastidas. Sitgas vegnan ellas reidratadas per far ina schuppa u ina pota; lur farina dat pasta, purées e dultschs. Ils vermicelles, in puré da chastognas dultsch servì cun crema sbattida, vegnan mangiads l’atun en las ustarias tessinais sco tar ils pastiziers dal pajais.
Oz
Blers selvs èn vegnids bandunads durant il 20avel tschientaner, ma intgins èn vegnids restabili ils davos decennis. En l’Alto Malcantone passa il sentiero dal castogna, signalisà cun ina chastogna disegnada sin mellen, sur Arosio, Mugena, Vezio, Fescoggia e Breno; tavlas raquintan là da la planta e da ses fritg. Vers l’onn 2000 variava la racolta tessinesa tranter 8 e 37 tonnas, e blers dals maruns grilads en las vias vegnivan da l’Italia.
Funtaunas: Patrimoni culinar svizzer, fegl «Castagne»; Biblioteca chantunala da Bellinzona, dossier «Il castagno in Ticino» (2022); Suisse Rando, fegl «Dans les forêts de l’Alto Malcantone» (2023).