Lilium martagon
Lilia cun flurs pendentas rosa purpur, tacladas da stgir, dals petals sa rullan ensi sco in turban. Ella crescha en guauds clers ed en prads da muntogna ritgs da pastg aut. Sias flurs oduran la saira ed attiran ils tgirallas da notg. Ella è protegida.
Ina saira da fanadur, a l’ur d’ina senda en in guaud da muntogna, surpassa in moni isolà las ervas autas. Sias flurs pendan sco pitschnas lanternas, ils petals rudlai vers il tschiel, rosa e punctads da stgir. En il crepuscul vegn in tgiralla da notg a baiver da quai senza sa tschentar.
Il lis martagon mesira 30 fin 90 cm, tenor Flora Helvetica, cità da Info Flora. Sia tschaglia, savens taclada da cotschen, porta numerusas feglia largias e pizladas; quellas dal mez furman curunas da 4 fin 8, quai che permetta da l’enconuscher er senza flurs, remartga il Naturzentrum Glarnerland. Las flurs, da 3 fin 20 per grappa luca, pendan al termin da pedicels curvads. Lur sis tepals, da 3 fin 4 cm lunghezza, d’in purpur cler taclà da purpur stgir, sa rullan vers davos. La flur sumeglia in turbant turc, numnà «martagan»: da quai deriva ses num latin, ed er ses num tudestg Türkenbund. Sut terra passenta el l’enviern sco bulba melna d’aur, fatta da numerusas squamas.
Info Flora al signalescha el en guauds, surtut en guauds da fau e da ruver, en prads ed en megaphorbiaias, questas furmaziuns d’ervas autas, sin terren chaltschinus. El crescha da l’auzada collinana fin a quella subalpina, magari anc pli aut. Ins al scuntrar en las Alps ed en il Giura, pli raramain en la Bassa. En il chantun Glaruna preferescha el guauds umids ed ervas autas da costas stipas en autezza.
El flurescha il zercladur ed il fanadur. Sias flurs pendentas na porschan nagin sustegn: avieuls e tavauns na pon cuntanscher il nectar che cun sfurzar la via. Quai èn tgirallas da notg cun tromba lunga che pollinisan el, en sgol staziunar. Per attiralas, la planta, pauc odurusa durant il di, derasa ses parfum cun la tramuntada, declera il Naturzentrum Glarnerland. Il settember, tenor la banca da datas veterinara da l’Universitad da Turitg, madirescha ina capsla da trais chombras, emplenida da sems plats ed alads.
Senza esser rar, il gilgia-tirc è protegì en tut il pajais, e quindesch chantuns al registreschan era en lur atgna glista. Ins na dastga pia ni culeglia el ni stgavar ora ses bulbus: culeglidas frequentas mettessan spert en privel ses lieus da creschientscha. La Glista cotschna dal 2019 al di betg periclità, cun excepziun da la Platta, nua ch’el è quasi periclità.
Funtaunas: Info Flora, fegl da la spezia (tenor Flora Helvetica); Naturzentrum Glarnerland, communicaziun «Türkenbund gesucht», 2025; Universitad da Turitg, banca da datas da las plantas medicinalas e toxicas da l’Institut da farmacologia e toxicologia veterinara.
