Ribelmais
Ina maisa alva-beischa veglia da la vallada dal Rain, da Son Gagl fin en il Grischun, mulinada en semulina. Ins fa ordlonder il ribel, ina semulina che ins lascha scuflar uras en latg ed aua, lura la brassa en paintg fin che furman pitschnas botta d'aur.
Ina saira d’atun en la vallada dal Rain dal chantun Son Gagl, ins privescha ils spias da lur feglia, laschond mo duas u quatter per liar els e pender els en il surcombra. Quest «Türgga-Usschella» dava temp in ritmus a l’onn; vischnancas e societads fan reviver el mintga atun.
Origin
Venu da l’America, il mais avessia cuntanschì la vallada sin via da la Tirchia, da la quala deriva ses num «Türggen». Tenor l’associaziun Rheintaler Ribelmais è el vegnì menziunà per l’emprima giada l’onn 1650 a Balgach. La chalur umida da la vallada impediva autras cerealas: enturn il 1850 cuvria el tenor il Patrimoni culinaric svizzer dus terzs dals terrens cultivads. Suenter la Segunda Guerra mundiala ha il mais da pavel, pli rentabel, surpiglià sia plazza; l’onn 1997 eran restads mo quatter hectaras. L’associaziun, fundada l’onn suandant, ha revitalisà sia cultivaziun.
Cultura
Sia charta da duairs al descriva sco ina varietad locala veglia, che sa fructifitgescha libramain da planta a planta ed ha mantegnì ina gronda diversitad genetica. Ins semna avant la mesadad da matg, maximalmain set plantas per meter quadrat, e racolta vegn fatga da la mesadad da settember fin al cumenzament da november. Sientads e mulads, ils graunz da quai dattan semulina, finot e farina d’in alv che tira sin il beige. Il scherm resta en la mola, entant ch’ins al retira da la gronda part dals tircs per extrair l’ieli.
A maisa
Il ribelmais ha survegnì ses num d’in plat: il ribel. En dialect designescha « rible » il gest dad emetter la massa en la chazzetta. Ins surgia la semulina cun latg e aua buglienta ensalada, lascha scha quella sa gonfla trais fin sis uras e lura la brassa ina ventgina da minutas, agiuntond il paintg plaunsieu, fin ch’i dat pitschnas mieulas doradas. Ins mangia el in pau dultsch, bagnà en café cun latg, cun cumpot da maila u da prüms.
Oz
Il ribel dal Vallada dal Rain è in AOP dapi il 2000. El vegn cultivà, mulinà ed emballà en ina regiun che suonda il Rain: la vallada dal Rain sangallaisa fin a Sargans, var ventg vischnancas grischunas ed il Liechtenstein. El vegn vendì mulinà fin («Original») u grop («Bramata»). Dapi la relantscha è la surfatscha cultivada vegnida multiplitgada per dapli che quindesch giadas.
Funtaunas: Patrimoni culinar svizzer, fegl «Rheintaler Ribelmais (AOP)»; Associaziun svizra dals AOP-IGP, fegl da product «Rheintaler Ribelmais AOP»; Uffizi federal d’agricultura, document da duair dal Rheintaler Ribel (2025); associaziun Rheintaler Ribelmais, paginas «Istorgia», «Associaziun» e «Biodiversitad», recept «Rheintaler Ribel original».