Rupicapra rupicapra
Agil ungulà cun pel brin, chau cler cun strivlas nairas e cornas curtas storschadas en crutsch. El viva sin costas stipas e grippa enturn il cunfin dals guauds e sa sbassa en guaud l’enviern. Ses sabel flexibels e sparpagliads al dat in fitg surprendent sin il grip.
Il vent sa mida, e la rotscha che pasculava al pe dals grips fuiggia vers ils grugns. Il chamutsch n’ha anc betg vesì nagut: el ha savurà il viandant. Tenor il Parc Naziunal Svizzer fa in’odur estra fugir el bler pli spert che ina siluetta.
Masculs e feminins han cornas en furma da crutsch, uschè sumegliantas ch’ins distinguescha mal ils sexs; tar la femna èn ellas en general pli finas e main storschas. Ellas na crodan mai giu e creschan per vita duranta, e lur anels inditgeschan la vegliadetgna da l’animal. Il mastgel paisa fin a 45 kg, la femna 35 kg, inditgescha il servetsch vallesan da chatscha. Ses sabaud, dir al ur ed elastic en il center, tegna sin il grip; el ha schizunt servì da model per ils chalzers da muntogna.
El viva tranter guaud e grip: grips, pastgiras, guauds da muntogna. Sche pitschna è, sa refugia en las paraids, ils pierriers u ils pigns sdrivids. Ils mastgels han gugent il guaud, nua che la rascha sa tatga savens vi da lur cornas. Schizunt l’enviern ins vesa els ad autezza, che maglian sin las crestas che il vent ha schubregià u sgrattan la naiv cun il chalzer. El sa nutrescha da litgen, da guglias da coniferas, da feglia, da chatschs e da pastget.
Chauras e lur ansiels furman hardas durant tut onn. Durant la chalira, il november, persequiteschan ils bucs in l’auter senza interrupziun; excepziunalmain mazza in colp da corna in rival. Ina glonda davos las cornas permetta al buc da marcar las roma cun in odur che è unic per el. Suenter 26 emnas da gestaziun fa la chauras tranter mez matg e mez zercladur in unic ansiel; il pitschen la suonda dapi ses emprims pass dapertut. Il luf tscharver e il luf grisch chatschan il chamutsch; l’evla roiala ha surtut en mira ils ansiels.
Sco unic ungulà che n’ha mai bandunà il territori dal Parc Naziunal Svizzer, ha ella giugà in roll tar la fundaziun dal parc; dapi il 1920 na vegn ella betg pli chatschada là e tenor ils onns quintan ins da 1000 fin 1700 animals. Il pajais alberga circa 90 000 da quels tenor la Statistica federala da chatscha (stadi 2025), e la spezia n’è betg periclitada. En il Vallais, nua che nagin ungulà è pli derasà, sa retira ella dentant en tscherts lieus. Il chantun invoca motivs multifars, da malsognas a envierns cruds fin a chatscha, predaturs, muvel e activitads da temp liber; il regress pertutga perfin er las zonas protegidas.
Funtaunas: info fauna, fegl da la spezia; Parc naziunal svizzer, purtret dal chamutsch; Servetsch da chatscha, pestga e fauna dal Vallais, fegl «Il chamutsch» (2025); Waldwissen.net (WSL), «La statistica federala da chatscha».
