Milvus milvus
Grond rapegiall brin cun chau cler, da conusser en sgol pervi da sia cua lunga e fitg sfessa. El sgola sur prads ed ers da la Bassa e da las collinas, tschertgond pitschens rodents. La Svizra accoglia ina part impurtanta da la populaziun mundiala, e blers restan uss er durant l’enviern.
Davos la mulinera, sin ina prada dal Plateau, giren plirs gronds rapturs brins bass e sa posan in mument en l’erba segada. Lur lunga cua bifurcada sa storta tar mintga vieuta: milans roials.
Il piumadi è brin-tscharvun, il chau cler, quasi alv, finamain strivlà, e la cua, d’in tscharvun viv, è tagliada en ina profunda furtga. En sgol furman las alas lungas e stretgas in artg marcà, ed in flatg alv sclerescha mintgina d’ellas. Mascul e femna sa sumeglian. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira el 56 fin 73 cm e cuntanscha 140 fin 165 cm d’envergura, per in pais da 750 fin 1300 g. In perscrutader ha dumbrà las plimas d’in milan: 6170.
El ha gugent las cuntradas avertas e variadas e s’avischina gugent a las localitads. El cua en in grond pumer, savens a l’ur dal guaud u en in bost. Sin il Plaun è el il pli numerus, sut 800 m. Tenor l’Atlas dals utschals cuaders da la Svizra cuntanscha el là densitads remartgablas: en 2017 han 350 km² tranter la Singine e Schwarzenburg cuntegnì 124 pèrs. Dapi ils onns 1990 ha el er conquistà las valladas principalas da las Alps e cuad anc a Tavau, a 1550 m.
Pau exigent, el maglia mieurs, verms da terra, carugnas e ruments, ch’el scuvra girondond sur las culturas. La femna fa 2 u 3 ovs, cuads durant ina trentina da dis; ils giuvens bandunan il gnieu suenter 50 fin 55 dis. En il passà passavan tut ils milans da la Svizra l’enviern en Spagna u en Portugal. Quasi tut ils giuvens migreschan per lur emprim enviern, ma cun la vegliadetgna restan ils pli: mo in adult sin trais migrescha anc. L’enviern passan ils giuvens, surtut ils mastgels, la notg ensemen en dormitoris che cumpiglian mintgatant dapli che tschient utschels; ils che fan gnieu dorman en pèr datiers da lur territori.
Cun 3000 fin 5000 pèrs (2025), la Svizra alberga circa in dieschavel dals milans roials dal mund, ina spezia che cua be en Europa. La spezia n’è betg periclitada tenor la Glista cotschna, ma sia conservaziun è considerada sco prioritara. Il milan ha colonisà l’entir Plateau en radund quaranta onns. Tenor la Staziun ornitologica duess quest svilup sa referir a nutriment pli accessibel (predas ch’èn liberadas tras segar pli baud e pli savens, animals schmaps en las vias), envierns pli midads e il pavlar. Ils privels restan: collisiuns ed electrocusiuns sin lingias electricas mal concepidas, tissientaziuns, tiradas illegalas e, en il gnieu, cordas en las qualas ils giuvens pon sa tschavattar.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016 ed artitgels «In utschè da grond sgol» (2021), «Quels che partan e quels che restan» (2025), «Dormitoris roials» (2026), «Il milan roial: da la partenza a la colonisaziun» (2016) e «Quantas plimas ha il milan roial?».
