Gentiana lutea
Gronda planta che po surpassar in meter, cun flurs stailas mellenas dispostas en etaschs lung da la tschaglia, sur da largias feglia nervadadas. Ella crescha sin ils pastgiras e dovra bunamain diesch onns fin ch’ella flurescha. Sia ragisch amara vegn utilisada per distillar in vinars ed ils liquors da muntogna.
En fanadur, sin ina pastgira dal Giura surpassan auts fusts cleramain l’erba pasculada. Sin mintga plaun sa serra in puschel da stailas mellenas en la foppa da duas largias feglia blauentas: quai è la fluriziun da la gentiana melna.
Tenor Info Flora mesira sia tschaglia chavorgia e senza rom 50 fin 120 cm; swissinfo discurra schizunt da 150 cm per las pli grondas. Las feglia van a pèrs, visavi ina l’autra, senza petiol. D’in verd che tira sin blau, ladas da 5 fin 15 cm, ellas èn traversadas da tschintg fin set nervaturas saivantas che sa reunischan a lur piz. Las flurs sa radunan da trais fin desch cunter las feglia sura. Lur corola melna sa sparta en tschintg u sis laniettas stretgas da 2 fin 3 cm, unidas mo a la basa ed avertas en furma da staila.
Igl è ina planta da chaltschina. Info Flora la descriva en ils pasculs da muntogna ed en las prads grass, dal stgalim da muntogna fin al subalpin, en las Alps, las Prealps ed il Giura. Tenor swissinfo prosperescha ella a circa 1000 m s.m. sin ils funs da chaltschina da l’Arc Jurassian, dal qual ella è daventada l’emblem.
La gentiana melna sa lascha temp. Tenor swissinfo po ella viver ina tschuncantina d’onns e flurescha pir suenter in diesch. Sia fluriziun dura lura dal zercladur fin l’avust. Sut terra po sia ragisch amara cuntanscher 1,5 m da lunghezza e 10 cm da grossezza e pasar 5 kg, schizunt 7. Ina medischina enconuschenta dapi l’antiquitad, ella vegn pir tschiffada cun la zappun e cun il maun a partir da set fin desch onns.
La Glista cotschna na la valitescha betg sco periclitada en nagina regiun dal pajais. La Confederaziun na la protegia betg, ma dudesch chantuns fan quai, nov da quels cumplainamain, tenor Info Flora. Sia ragisch vegn era duvrada per far alcohol, e Neuchâtel furnescha la pli veglia menziun svizra da quel, dal 1796. Per obtegnair tranter 5 e 7 liters da quest alcohol dovri ina tschientina da kilos da ragisch; main che diesch destillarias, en il Giura u en las Prealps, producian anc quel, rapporta swissinfo. Ins numna el la «fada melna», tenor la colur da las flurs.
Funtaunas: Info Flora, fegls da la giansana melna e da la verat alva (tenor Flora Helvetica); swissinfo.ch, «La giansana, la diala melna dal Giura svizzer»; Center antipoison da Lyon, Toxicologia analitica e clinica, 2023.
