Cervus elaphus
Il pli grond cervid da la Svizra: il mastgel porta in grond chavazz ramifitgà ch’el perda mintg’onn a la fin da l’enviern. El viva en ils guauds da muntogna e sa revesa la stad fin sin ils alps. Il settember ed october resuna il bramir dals mastgels tras las valladas, surtut al crepuscul e la notg.
Ina sera d’atun s’auza in lung sbratg rauc da la guaud, ed in auter al respunda dal versant visavi: ils tschiervs braman e sfidan lur rivals.
Tenor Waldwissen.net è el il pli grond mammal selvadi da la Svizra dapi che l’urs è svanì. Il tschierv creschì mesira tranter 1,2 e 1,5 m al gnif e paisa 170 fin 220 kg; la tschierva paisa 90 fin 130 kg. Durant la stad è la pell cotschna e curta, l’enviern daventa ella pli spessa e grisch-bruna. Be il tschierv ha in corn, fatg d’oss. El perda quests mintg’onn ed els creschan puspè da mars fin fanadur sut ina pel vellusa ch’el sfruscha silsuenter cunter laina.
Il guaud da muntogna è ses territori, ed el sa derasa uss er en la Bassa. La stad sa il tschierv alpin dentant muntar a pascular las pradas d’autezza, sur ils guauds. Sco spert che la naiv surpassa 20 fin 30 cm, el descenda puspè vers ils guauds bass u vers las costas suleglivas; en Engiadina fa el uschia 10 fin 40 km. Il Parc Naziunal Svizzer accoglia var 2000 da quels, dentant mo durant tschintg mais ad onn.
Mintga chavra resta en rotscha cun sesan vadè e ses giuven da l’onn avant; ils tschiervs vivan tranter els, ils pli vegls savens sulets. Il bramiez dura da la mesadad da settember fin la mesadad d’october e culminescha per regla ils emprims dis d’october. In tschierv fitg excità cloma fin a 500 giadas per ura; el smetta quasi da mangiar e perda fin in tschintgavel da sia paisa. Ils cumbats pon mazzar, e savens è quel en la meglra furma che gudogna, betg necessariamain quel cun il meglier corn, observa il Parc naziunal. Il zercladur nascha in unic vadè taclà da cler.
Vers 1850 na subsistevan pli strusch tschiervs en Svizra, cun excepziun da intgins trieps grischuns. La spezia è turnada da sasezza davent dal 1870, davent dal Montafon austriac, e tschintg animals èn vegnids mess en libertad en 1926 en la Val Ferret vallesana. La Statistica federala da chatscha dumbra strusch main che 40 000 (stadi 2025), e la spezia n’è betg periclitada. Per mantegnair il dumber, la chatscha sto prender or 15 fin 20 % da quels mintg’onn: sch’i èn memia blers, ils tschiervs maglian giuvens plantas e scurschan autras.
Funtaunas: info fauna, fegl da la spezia; Parc Naziunal Svizzer, purtret dal tschierv brin; Waldwissen.net (WSL), «Il tschierv (Cervus elaphus)» e «La statistica federala da chatscha».
