Gypaetus barbatus
Il pli grond rapaz da las Alps, cun alas lungas e stretgas ed ina cua en furma da rombus, cun in barbis nair sut il pichel. El sa nutrescha surtut d’oss, che el lascha crudar en sgol sin ils grips per rumper els. Svanì da las Alps, è el vegnì reintroducì a partir dal 1986, tranter auter en il Parc Naziunal Svizzer.
Sur in gonda da crappa lascha in utschè immens dar giu in oss, sfunsa vers ils tocs e cumenza da nov sche l’oss n’è betg rut. Il gypaet barbut prepara sia tschavera.
Per la Staziun ornitologica svizra n’è nagin utschè da las Alps pli grond: 250 fin 250 fin 280 cm d’envergura, per 5 fin 7 kg. Sias alas èn pli finas che tar ils auters tschesss, e sia cua lunga finescha en furma da cugn. Ina barba da plimas stgiras penda sut il pichel dal mastgel sco da la femna, senza ch’ins sappia anc per tge ch’ella serva. L’adult ha il chau ed il venter clers; il giuven resta brin stgir fin circa quatter onns.
Tenor l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra frequenta el las muntognas ritgas en ungulads, selvadis u domestics. El sgola bass per lung da las costas, perquai ch’el tschertga las carcassas cun l’egl. En Svizra occupan ses gnieus paraids tranter 1250 m, ad Ardon en Vallais, e 2560 m, en la Val Mora en Grischun.
Tenor la Fundaziun Pro Gipet na sa nagin auter tschess da quels betg spezialisà en ossa. In suc gastric fitg acid dissolut lur calzium, e sia trachea munda bunamain a la fin dal pichel: el respira schizunt cun in oss a travers la gula. Il pèr cua davent da la fin da december: uschia naschan ils pulschins cun la fin da l’enviern, cur che las carcassas na mancan betg, perquai ch’els han il prim da basegn da charn. La femna fa per regla dus ovs, ma il pli vegl eliminescha il pli giuven. Tenor la Staziun ornitologica sgola il giuven davent suenter 100 fin 110 dis.
Accusà a tort dad engular agnells, è el vegnì extirpà: il davos tir enconuschent en las Alps datescha dal 1913, en la Val d’Aosta. El turna grazia a giuvens naschids en captivitad, mess en libertad en las Alps davent dal 1986. En Svizra han las liberaziuns cumenzà il 1991 en il Parc Naziunal, che ha liberà 26 fin il 2007. Las emprimas cuadas dal pajais dateschan da la medema onn, a Derborence (VS) sco er al Pass dal Fuorn (GR). Il pajais dumbra 24 fin 30 pèrs (2021–2024), e la spezia è en privel critic. A l’elevel da las Alps pudess la populaziun, da circa 350 utschels, sa dublar entaifer desch onns, ma bastassan nov morts supplementars ad onn per far recular ella. Ils motivs: plum, tirs illegals, cabels, indrizs eolics, disturbis al gnieu.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016 e communicaziun «Ça plane pour le gypaète» (2025); Fundaziun Pro Gypaète, paginas «Biologia» e «Reintroducziun»; Parc Naziunal Svizzer, purtret dal gypaet barbet.
