Walliser Aprikose
Il Vallais producescha la gronda part dals abricots da la Svizra, en la planira dal Rain e sin ils costas, enturn Saxon, Martigny, Nendaz e Sion. La racolta dura da la fin da zercladur fin al cumenzament da settember; il Luizet, ina varietad veglia, ha fatg sia reputaziun.
In ina notg da primavaira sbregia ina sirena en la vallada: La scheltira minaça ils apricots en flur. Fin ils onns 1980, raquinta il Patrimoni culinaric svizzer, era uschia ch’ins dava alarm en il Vallais. In bip persunal l’ha remplazzada, che na tira betg pli tut il vitg or dal letg.
Origin
Tenor l’Interprofessiun da fritgs e legums dal Vallais, l’abricotier saja vegnì domesticà en la Mandschuria. Sia emprima fastiz vallesana datescha dal 1812, sin las costas da Sion e Nendaz, nua che creschivan sorts emblidadas sco il Bourbon. Selecziunà sper Lyon en 1838, il Luizet arriva a Saxon vers 1875. A medem temp, l’endiguaziun dal flum, cumenzada en 1870, liberescha ina planira adattada per pumera. En 1926 dumbra il Vallais bunamain 88 000 abricotiers, a 85 % Luizet.
Cultura
Il apricosa evitescha la costa la pli sulegliva: da la riva dretga fluriss el memia baud e scheliss cun segirtad. Ins plantascha el perquai en la planira e sin la spunda da l’autra vart, orientada vers nord, nua ch’el fluriss pli tard. La mesadad dals curtins s’extenda da Chalais a Bovernier, magari sur 1000 m; l’autra mesadad s’estenda da Leuk a Vernayaz. Sion, Martigny, Nendaz e Saxon han las pli grondas surfatschas. Il Luizet è fragil e viagescha mal: davent dal 1990 gidan la Confederaziun ed il chantun a remplazzar la mesadad. Grazia a circa 80 sorts dura la racolta da la fin da zercladur fin al cumenzament da settember, per quatter tschintgavels tranter l’entschatta da fanadur e la mesadad d’avust.
A maisa
Il Luizet ha ina pel melna oranscha, cotschnida da la vart dal sulegl, ed ina charn fitg sucusa. Ins maglia l’abricot sco tal u fa or da quel tarts, confitura, glatsch, sorbet, conservas; schelà sa lascha conservar per pli tard. Era cun quest fritg, Luizet d’almain 90 %, ins distilla l’Abricotine AOP, cumplettamain en il Vallais.
Oz
Tenor l’interprofessiun reunida il chantun 96 % da las surfatschas d’abricotiers dal pajais: 688 hectaras l’onn 2022, circa 136 producents ed ina racolta da 7600 tonnas en media. L’avust 1953 a Saxon protestan var 4000 manifestants cunter l’affluss d’abricots talians che blocca la vendita dals fritgs dal pajais; la fulla saccagia vaguns e taglia la viafier dal Simplon. Dapi lura vegnan las importaziuns retardadas a l’entschatta da la stagiun e fermadas uschè ditg che la racolta svizra basta.
Funtaunas: Patrimoni culinar svizzer, fegl «Abricotine (AOP), apricots dal Vallais»; Interprofessiun da fritgs e legums dal Vallais, pagina «Fritgs dal Vallais»; Associaziun svizra dals AOP-IGP, fegl da product «Abricotine AOP».