Sciurus vulgaris
Pitschen rodun brin cun cua en penna e cun penlas da chavels vi da las ureglias durant l'enviern. El viva en tut ils guauds, dals parcs da la planira fin tar las aviezs al cunfin dals guauds. El zuppa sem e nuschinas l'atun ed emblida ina part: uschia planta el in toc guaud.
Scaglias da puschel crain sin la senda. Sin ina frastga da pign cundrizza in stgilat ses pastg cun tutta sveltezza, alura fuig e saglia sin il pign vischin. A pe dal trunch restan mo spindlas da puschel sfilapadas.
Cun ses 300 g circa fa el part dals pli gronds rodents dal pajais. Ins identifitgial ad el da sia cua en penna e dals penels da pail da sias ureglias; tranter noss animals selvadis porta be il luf tscharver da quels, remartga Waldwissen.net. Quests penels sa renovan mo ina giada ad onn, suenter la midada da pel da primavaira, e tscherts tegnan restanzas da quels anc durant la stad. La pell va dal brin viv al brin, u schizunt al nair; il venter resta alv.
I vul esser plantas, da guauds da la planira fin a guauds da coniferas en muntogna; en il Parc Naziunal Svizzer è el frequent en ils guauds da coniferas, nua ch’el ruina ils puschs da pign ed aviez. L’ideal è in guaud maschadà cun tschimas stretgas ed in bost spess. El viva quasi adina ad aut en ils guauds. Ses gnieu, ina culla da roma garnida cun erva e mistgel, è francà cunter il bist, per regla da 5 fin 10 m sur il terren.
Activ be il di, el na fa betg inviern. L’atun ramassa el pizs, nuschinas ed auters sems, che el sgratta al pe dals bostgs u metta en in stausch vid; el pendia schizunt funschs en ina furtga per las setgentar. Sia memoria dals zups è imprecisa: ils dis da biala aura d’enviern tschertga el ils cantuns nua ch’el ha il disa da sgrattar ses reservas, e svida magari las d’in vischin u d’in gagl. Zups emblidads gidan a derasar ils sems dals bostgs. La femna fa in u dus giuvens in fin duas giadas ad onn; ins stima che be in sin quatter u tschintg cuntanscha in onn.
Betg smanatschà, è el protegì dapertut e tut onn tras la lescha da chatscha. Il privel vegniss dal sid: introducì en l’Italia, l’eschl grisch american viva en la Lombardia, a la riva dal Tessin, a be ina tschuncantina da kilometers da la Svizra. Pli pesant e pli agressiv, stgatscha el la spezia indigena e transmetta ad ella in virus mortal. Tenor Waldwissen.net n’era el anc betg signalisà en Svizra a la fin dal 2024.
Funtaunas: info fauna, fegl da la spezia; Parc Naziunal Svizzer, purtret da la squirella; Waldwissen.net (WSL), «L’écureuil gris d’Amérique bientôt en Suisse?», «Co passan ils abitants dal guaud l’enviern?» e «Eichhörnchen – Kobolde im Wald».
