Pyrrhocorax graculus
Utschè tut nair cun pichel mellen e tschatta cotschna, in maister dals currents d'aria enturn ils culms. El cua en paraids da grip fin a pli che 3500 m ed ir sco aut anc pli aut. Enconuschent tar las chamonas ed ils lieus da sport d'enviern, el descenda en las valladas durant l'enviern.
A la culmaina sa precipita ina truppa d’utschels nairs d’ina paraid, cridant, sa lascha dar giu en il vid, sa lascha purtar si dal vent e vegn a sa posar a dus pass dal picnic. Il curnagl è nair dal chau fin a la cua; be ses pichel mellen e ses chommas cotschnas fan contrast, pli smortas tar ils giuvens. Nagut distinguescha il mastgel da la femna. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira el 36 fin 39 cm, per ina envergura da 65 fin 74 cm ed in pais da 180 fin 270 g.
En Svizra ins al chatta mo en las Alps, en pli grond dumber en lur part dal nord. El tira si ses pitschens en las paraids da grip da l’auzada alpina e turna là a durmir durant tut la stagiun. Il gnieu il pli aut enconuschent dal pajais era installà en la staziun superiura da la pendiculara sin il Klein Matterhorn, sur Zermatt, a 3820 m. Per mangiar vagabunda el sur las pastgiras alpinas e suonda la naiv che lua; cur che quella cuvra tut, sa sbassa el. L’enviern fa el mintga di l’ir e turnar vers la planira, s’aventura fin en las citads e turna la saira en las muntognas.
El maglia quasi tut: insects, fritgs, mammifers u utschels, e quai che ils viandants ed ils skiunzs laschan enavos. Il pèr tira si mo in cuadi ad onn: 4 u 5 ovs, cuads 18 fin 21 dis, e giuvens che sgolan davent suenter 31 fin 38 dis. Il curnagl po viver ditg: il vegliurd enconuschent en Svizra aveva 23 onns e 4 mais.
En Svizra vivan 11 000 fin 21 000 pèrs (schattaziun dal 2025), e la spezia n’è betg periclitada. Noss pajais porta però ina part da ses avegnir: 14 % dals curnagls d’Europa vivan qua. Il privel principal deriva da las lavurs fatgas per il turissem. Cura che ina prada flurada u ina pastgira pasculada vegn transfurmada en pista da skis, ella daventa pli povera, ed il curnagl perda in lieu nua ch’el po sa nutrir.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia e text da l’Atlas dals utschels cuaders da la Svizra 2013–2016.
