Il funicular dal Niesen

Da Mülenen enfin quasi sut il spitg dal Niesen, la piramida da l'Oberland, in'ascensiun fitg stippa cun midada da char a Schwandegg.
En 1886 è Johannes Brahms rampignà il Niesen a pe, e questas lungas uras da marschar na plaschivan betg ad el, tenor Wikipedia. Ina ustaria spetga dentant ils viandants sin il spitg dapi il 1856. Quels che han ils meds sa laschan purtar si: a chaval, sin il dies d’in mui, u sesend en ina sutga che quatter umens schlifan.
In plazzal da construcziun a maun
Il prim project partiva da Wimmis: in tren a vapur e a cremalliera, imaginà en 1887 e lura abandunà, memia char e memia ristgà, raquinta la cumpagnia sin ses sit. Tut sa mida en 1901, cur ch’il tren collia Spiez cun Frutigen, il prim tschancun da quai che daventa il Lötschberg. Mülenen, al pe da la muntogna, ha uss sia staziun: il funicular partirà da là, concessiunà a la fin dal 1902. Ils lavurers attatgan la spunda l’avust 1906, ed il plazzal sa ferma mintga enviern. Senza gru ni helicopter, pli che dus tschient lavurers en media construeschan la via a maun, sin puntanadas da lain; els èn fin a 350 en 1909. La lingia avra en 1910, ils 15 da fanadur: tenor Wikipedia muntan 150 envidads quel di, en trais viadis da 50 minutas.
Dus funiculars in lingia
La via mesira pressapauc 3,5 km, memia bler per in traject cuntinuà: Tenor Wikipedia ha sia lunghezza fatg ch’ella vegn tagliada en duas parts. In emprim funicular maina da Mülenen, a 693 m, fin a Schwandegg, a 1669 m. Là mid’ins en la segunda, che ferma a Niesen Kulm, a 2336 m, in zichel sut il spitg. Mintga sectur ha ses dus vehichels, colliads cun in cabel, e nagina roda dentada. Tenor l’explotader cuntanscha la pendenza 66 % giu e 68 % si, ed il viadi cumplain dura oz ina mes’ura. Ils cumenzaments èn dentant stads difficils: lavinas donnegian la via pliras giadas, la prima guerra mundiala fa schminuir las entradas, ed i sto sanar la societad en 1923, cun l’agid dal Tribunal federal. En 2024 ha la lingia transportà pressapauc 88 000 persunas.
La stgala dals records
Ils emploiads han lur atgna via, lung las rodaglias: ina stgala. Ella dumbra 11 674 stgalims, e nagina autra sin il mund n’ha uschè blers, tenor il Guinness World Records. Il public n’ha betg il dretg da metter pe sin ella, except cun in abunament pajà, cun seguir in trenament organisà u cun currer il Niesen-Treppenlauf, la cursa annuala che vegn disputada là dapi il 2004. Ils pli svelts surmuntan ils 1643 m da differenza d’autezza en main che in’ura, entant ch’in viandant dumbera var tschintg uras davent da Mülenen.
Sin la charta
La charta ha be in funicular, en in tratg, senza fermada a Schwandegg: dus chars da colur ivur e verd, colliads tras lur cabel, che sa cruschan a mesa pendenza sin ina via dublada. Il vair traject era memia stip per la charta; la lingia è perquai vegnida messa là nua ch’il reliev l’ha permess, ed ella finescha sin ina spunda sut il spitg. La stgala n’è betg là, e la muntada è là bler pli curta che en realitad. Ils vehichels da la charta èn qua per giugar: els na suondan nagin urari e na mussan betg nua ch’ils vairs sa chattan. Per viagiar guarda ils uraris uffizials; e sche ti vuls che la charta fetschia dapli, scriva a nus, nossas colliaziuns èn sisum sin la pagina.
Funtaunas: Niesenbahn, paginas «Niesenbahn», «Technique» ed «Escalier du Niesen»; Wikipedia, artitgels «Niesen» e «Liste de funiculaires en Suisse», «Niesenbahn» (tudestg ed englais).
