Lyrurus tetrix
Il cot è nair blauent, cun ina caruncla cotschna sur l'egl ed ina cua en furma da lira. El viva al cunfin dals guauds, tranter guauds rarifitgads, pastgiras da rododendrons ed alps. Da primavaira, a l'alva, paradan ils cots ensemen cun chantar.
Primavaira, avant l’alva, là nua che il guaud cessa, in gnugnim s’auza d’ina largia anc taclada da naiv. Plirs cotgs nairs sa sfidan là cun sautar, els che sa fan uschiglio uschè discrets: ils tetras-lyras èn en plena stagiun da curtegiament.
Il cot, nair cun reflex blau, ha survegnì ses num franzos «tétras-lyre» da sia cua en furma da lira; ina strivla sin l’ala ed il venter da la cua èn alvs. La gillina, brina-rugga e pli pitschna, ha la cua dentada. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira la spezia 40 fin 55 cm, per 65 fin 80 cm d’envergura e 750 fin 1400 g.
En Svizra ins chatta el mo en las Alps ed en las Prealps, surtut al cunfin aut dals guauds, en contact cun las pastgiras d’alp. Tenor l’atlas dals utschels che fan gnieu vivan pli che nov da diesch pertschens dals utschals da guaud da 1400 fin 2300 m; il gnieu il pli aut enconuschent sa chattava a Tschlin (Grischun), a 2300 m, il pli bass en las Centovalli (Tessin), a 1120 m.
El sa nutrescha da plantas e da baivas e na banduna betg sia regiun. La gaglina fa in giada ad onn 6 fin 10 ovs en in gnieu sin terra; els eclodeschan suenter 24 fin 28 dis, ed ils giuvens sgolan cun 14 dis. L’enviern, il fraid e la stgarsezza al sforzan da viver cun resursas limitadas: el passenta bleras uras en in iglu ch’el chava en la naiv. Sche in skiunz or da pista al dischloca, alura sto el sa far in refugi nov cun trair da reservas gia magheras. Sche quai sa repeta, declera l’Institut federal da perscrutaziun WSL, alu sa reproduscha main bain, vegn pli flaivel, vegn malsaun u fin finala davent in predatur.
Ins dumbra 12 000 fin 17 000 cotgs (Staziun ornitologica, 2025); la spezia è quasi periclitada ed è ina spezia prioritaria per la conservaziun. La dumbraziun dals cotgs en parada, al nivel il pli bass en 1998, aveva quasi cuntanschì en 2016 ses nivel da 1990; l’utschè gudogna terren da 1900 fin 2500 m, perda dentant pli bass territori, e tschertas plazzas da parada èn sa spustadas pli ad aut. Dentant ils territoris da skis sa chattan exact sin sia autezza. En il Vallais han perscrutaders bernais calculà che il ski ordaifer las pistas cumpiglia dus terzs da ses habitat, e che secturs equipads cun runals dumbran en media duas giadas damain utschals da guaud che lieus sumegliants. Dapi il 2012 po in chantun classifitgar in sectur sco zona da quietezza; sa tegnair davent da quel spargna ad el fugas exaustivas.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016 ed artitgel «Des igloos pour l’hiver»; Institut federal da perscrutaziun WSL, artitgel «Le tétras lyre dans tous ses états» (waldwissen.net, 2013).
