Montifringilla nivalis
Utschè da passera cun chau grisch e dies brin, che mussa grondas surfatschas alvas sin las alas en sgol. El viva sur il cunfin dals guauds, en glera, sin las crests e enturn las chamonas. El cua en sfessas da grip, ad autezzas nua che paucs utschels sa ristgan.
Davant ina chabaina, sur ils grugns, piclan utschels pitschens grischs e brins tranter las crappas. In dad els sgola si ed daventa quasi alv: la niverolla alpina aveva zuppà gronds panels alvs sin las alas e la cua.
Ella ha l’aspet d’in grond pasler. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira ella 17 fin 19 cm, per 34 fin 38 cm d’envergura e 32 fin 47 g. Il chau è grisch, il dies brin, il venter alv, ed in flatg nair segna la gula. Sias alas alvas portan remiggs nairs; la cua, alva ella era, è naira mo en il center. Femellas e giuvens èn pli smortas.
Tenor l’atlas dals utschels che fan gnieu, fa ella normalmain gnieu da 1900 fin a 3000 m, excepziunalmain fin a 3490 m, ed oz betg pli sut 1600 m. Ses gnieu, bain isolà, sa chatta en in pilun da runal, sut in tetg da chasa u en ina sfessa da grip, en vischinanza da pastgiras ritgas en larvas. Ella è pli abundanta en il Grischun ed en il center da las Alps: in kilometer quadrat adattà cuntegna qua savens 8 pèrs. L’enviern descenda ella pauc, e tschertas remontan schizunt la saira per durmir en sfessas vers 3000 m.
Ella sa nutrescha da semenzinas ed insects. Ses pitschens survegnan surtut larvas, en spezial da tipulas, ch’ella culeglia al cunfin da naiv che sa latescha; ella preferescha dal rest da gnivar sper ina naiv che resta ditg. Ina cuada cuntegna 4 u 5 ovs, cuads 13 fin 14 dis, ed ils giuvens sgolan suenter 18 fin 21 dis. In’adattaziun al fraid: tenor la Staziun ornitologica sa sviluppan ses embrios gia a 30 °C, cunter 35 °C tar auters utschels.
On quenta 5000 fin 8000 pèrs (schattaziun dal 2025), e la spezia è quasi periclitada. Dapi ils onns 90 ha ella pers bun 15 % da ses effectivs, surtut en il Vallais, en il center da las Alps e sut 2400 m; ils Grischs èn preservads. En culpa è il clima: en 35 onns è la naiv sa lada en media 26 dis pli baud, e las eclosiuns na s’avanzan betg tant. Tenor in studi dal 2025 sposta mintga grad dapli il cumenzament da las gnieudadas per bunamain 5 dis enavant e lur fin per dapli che 4 dis. Ir pli aut ha ina limita, quella dals pizs. La Svizra abriga mintga sisavel spergiel alpin europeic.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016 e communicaziuns « Évolutions climatiques défavorables pour la niverolle » (2023) e « Une course contre la montre » (2025).
