Dryocopus martius
Il pli grond pitg da l’Europa, tut nair; il mastgel porta ina chapitscha cotschna viva, la femna in flatg cotschen en il culiez. El abita ils gronds guauds da fau e da pign da la stgalim da muntogna, nua ch’el furma largias tschavorgias. Quests foss abandunads servan pli tard sco gnieu al tschuetta da Tengmalm, als miezts ed era als martgs.
En il center d’in guaud da faus e pigns dal Giura porta in crid sonor lunsch tranter ils tschuncs, lura resunan culps secs. Aggrappà ad in vegl trunch fa in utschè tut nair, uschè grond sco ina corv, sgular las stgaglias: in pitg nair.
Nagin pic d’Europa n’è pli grond. Tut nair dapertut, el ha il bec ed il egl clers. Il cotschen distinguescha ils sexs: il mastgel porta quel sin tut il sura dal chau, la femna mo en il culiez. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira el 40 fin 46 cm, per 64 fin 68 cm d’envergura e 300 fin 350 g. El sgola ondulond.
Tenor l’Institut federal da perscrutaziun WSL tschertga el ils guauds gronds cun plantas veglias, avunda clers per sgular en quels, e surtut ils guauds da fau e pign. El furma ses tgombras almain 4 m sur il terren, en in bist glisch e senza roma, il pli gugent in fau centenar u pli vegl; in pèr posseda 8 fin 10 sin circa 1 km². L’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra al chatta surtut da 400 fin 1700 m, pli numerus da 900 fin 1500 m, surtut en il Giura ed en las Prealps; el ha cuvà fin a 2200 m, sper il Pass dal Fuorn.
El perscruta funs, laina morta e tschimas en tschertga da furmiclas, larvas e nymphas inclusiv, ed insects che vivan en il lain u sut la scorsa, surtut scolits e bau cun cornas lungas. Sedentari, el na banduna betg ses guaud. La femella fa 4 fin 6 ovs, cuvids durant 12 fin 14 dis; ils giuvens sgolan davent suenter 24 fin 28 dis. Ina giada bandunadas, ses grondas tgombras accoglian la martga, il tschucca, il columbin, la tschuetta da guaud e la tschuetta da Tengmalm, lura sturnels, glirs, utschals da quatter e mieulas selvadias, vespras e avieuls selvadias.
La Staziun ornitologica valitescha l’effectiv a 7000 fin 12 000 pèrs (2025); la spezia n’è betg periclitada. Ses effectivs èn quasi sa dublegiads dapi il 1990, surtut da 400 fin 1000 m, ed el è sa stabilisà a Genevra en 1996, lura en il Mendrisiotto en 2003. Tenor l’atlas profitaria el dals emplantaziuns cun coniferas fatgas davent dal 19avel tschientaner, che han favurisà las furmias da guaud, ma er da guauds pli vegls, dapli lain mort e forsa d’envierns pli miaivels, perquai che envierns cruds al custan char. Il WSL cusseglia da mantegnair per el plantas cun tgombras ed inslas da lain vegl.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia e text da l’Atlas dals utschels cuaders da la Svizra 2013–2016; Institut federal da perscrutaziun WSL e Staziun ornitologica svizra, fegl «Il pitg da guaud» (waldwissen.net).
