Aquila chrysaetos
Grond utschè da rapina brin stgir cun culiez d'aur. El cua en las paraids da grip da la stgalim subalpina e chatscha sur ils alps, surtut marmotas. In pèr defenda in territori da plirs diesch kilometers quadrats. Quasi svanì il 20avel tschientaner, ha el recuperà sia plazza en las Alps.
Sur in’auta alp, ina gronda siluetta stgira gira senza sforz, las alas levadas in pau en furma da V. Sin la spunda na sa mussa betg pli ina marmotta. L’evla da tschendra sa lascha enconuscher da lunsch da quest sgol planant, dal chau bain avanzà e da la cua relativamain lunga.
L’adult è d’in brin stgir quasi uniform; sulet sia gula tira sin l’ocra d’aur. Ses pichel è massiv. La femna surpassa il mastgel en grondezza. Tenor la Staziun ornitologica svizra mesira l’aiver royal 75 fin 88 cm, per ina envergura da 190 fin 225 cm ed in pais da 2850 fin 6700 g.
Ins l’associa a la muntogna auta, ma el viva era pli bass, en cuntradas mez avertas e pauc cultivadas. Tenor l’Atlas dals utschals da gnieu da la Svizra installa el ses gnieu en ina paraid da grip, darar sin in pumer, per ordinari ad in’autezza da 1100 fin 2200 m. Mintga pèr tegna in vast territori, per regla da 20 fin 80 km². Tenor il Parc Naziunal Svizzer mantegna el qua savens plirs gnieus ed allontana energicamain ils intrus.
La stad chatscha el surtut la marmotta, tenor il Parc naziunal; l’enviern paisan las charognas ferm en ses menu. La Staziun ornitologica ha er mussà ch’el maglia regularmain ils viscerals che ils chatschaders da selvaschina gronda laschan en il lieu. Ils accoplaments han lieu il schaner; l’avrigl met la femna dus ovs, cuvads 43 fin 44 dis. Cura che dus aiglons naschan il matg, vegn il pli flaivel savens stuschà ord il gnieu da l’auter. Il giuven sgola suenter 74 fin 80 dis, vers la fin da fanadur, e ses geniturs al pavlan anc fin l’enviern suandant.
Persequità, l’aiver royal è stà per vegnir extirpà. Il tir ordaifer la stagiun da chatscha vegn scumandà il 1926, ma la protecziun totala vegn introducida pir il 1953, rememora la Staziun ornitologica: da quel temp existivan be circa tschinquanta pèrs. Oz occupa l’utschè tut las Alps, cun 400 fin 420 pèrs (2025), e reconquista il Giura, nua ch’in pèr ha cuvà il 2009 en il Giura soloturnais, ina prima dapi prest dus tschientaners. Il pajais ospitescha in quart dals aivers da l’artg alpin; la Glista cotschna classifitgescha dentant la spezia sco quasi periclitada. Là nua ch’ils territoris sa tutgan, cumbattan ils vischins e ils pèrs fan pauc success da cuvada: en Engiadina tira mintga pèr en media be 0,3 giuvens ad onn. Vitiers vegnan disturbis dasper las gnivas ed il plum, che vegn tragut cun ils restanzas da selvaschina sajettada.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels che cuvan en Svizra 2013–2016 ed artitgels «Istorgia da la protecziun dals utschels: l’aivla roiala» e «Aivlas tissientadas dal plum dals projectils»; Parc Naziunal Svizzer, purtret da l’aivla roiala.
