Nucifraga caryocatactes
Utschè brin cun tachels alvs, cun in bec ferm e gizzà. El viva en ils guauds d'aroles ed aviez da l'autezza subalpina. L'atun zuppa millis da nuschs d'arola en il terren e chatta la gronda part da quellas, schizunt sut la naiv: quellas ch'el emblida schermiglian e fan crescher novas aroles.
En atun, en la tschima d’in arol, in utschè brin punctà alv fixa in puschel en ina sfessa e trai or las semenzas. Lura sgola el, il gianos plain, vers la spunda da l’autra vart: il guglia da guaud fa sias provisiuns.
Quest corvì, in parent da la pitg e dal chardun alpin, ha la grondezza d’in sgragia: 32 fin 33 cm, 49 fin 53 cm d’envergura e 160 fin 250 g, tenor la Staziun ornitologica svizra. Ses plumadi brin da tschigulatta è surstria da tachels alvs; las alas e la cua èn nairas, la cua cun in ur alv a la fin. Il bec, nair sco las chommas, mesira circa 4 cm tenor il Parc Naziunal Svizzer. Masculin e feminin èn sumegliants.
El viva en l’arc alpin ed en il vest dal Giura, en guaud da coniferas, magari maschadà cun feglia dentada, a cundiziun d’avair nuschs u arvens a sia portada, e quella è gronda: 15 km, magari anc dapli. Tenor l’atlas dals utschels che fan gnieu na remplazzan ni nuschs, ni chastognas, ni glonda quests sems. El è perquai abundant là nua che l’arv è abundant: en il center ed il sid dal Grischun ed en las valladas dal sid dal Vallais.
Sia racolta d’atun sa reparta tranter millis da zoppas, ch’el enterra a paucs centimeters. Tenor il Parc Naziunal Svizzer chatta el circa 80 % da quellas, schizunt sut la naiv, senza ch’ins sappia co. Quests reservas al nutreschan durant l’enviern e servan anc per trer si ils giuvens. Ils sems emblidads schermiglian: l’arola depend da el per sa derasar, e schizunt per sa stabilisar sur ils ultims bostgs. El gnieua en in bostg; ina suletta cuada per onn, da 3 u 4 ovs cuads durant 18 fin 21 dis, ed ils giuvens sgolan suenter 23 fin 25 dis.
La Staziun ornitologica stimais la populaziun a 17 000 fin 30 000 pèrs (2025); l’utschè resta qua tut onn, n’è betg periclità e ses effectivs èn stads stabils dapi la fin dal tschientaner passà. El gudogna in pau terren da 1800 fin 2300 m, nua che il guaud recupera las pastgiras abbandunadas, ma daventa pli rar da 700 fin 1700 m, forsa pervi dals guauds che sa serran, dals urs senza chaglias e dal stgaudament climatic. Il Parc Naziunal Svizzer ha fatg el ses emblem; el è dentant vegnì persecutà pli baud, accusà da far donn als arvels.
Funtaunas: Staziun ornitologica svizra, fegl da la spezia, text da l’Atlas dals utschels cuaders da la Svizra 2013–2016, artitgel « Bien nommé cassenoix moucheté » e pagina dal project davart la derasaziun dals sems d’arole; Parc Naziunal Svizzer, fegls dal cassenoix taclà e da l’arole.
