Arnica montana
Flur melna oranscha cun petals in pau sbariffads, sin in moni che porta in u dus pèrs da feglia opposta. Ella crescha sin pastgiras magras cun terrens acids. Duvrada dapi lung temp per curar culps e blauas, è ella oz protegida en plirs chantuns.
La fin da zercladur, sur il guaud, in pascul magher nua che la narda domina, sa cuvra cun flatgs orans. Sur l’erba bassa sa drizzan grondas flurs cun lieungas in pau en dischurden: l’arnica da muntogna è en flur.
Sia «flur» è en realtad in chapitel: flurs pitschnas en furma da bavrola en il center, flurs en furma da lieunga enturn, tuttas d’in mellen oransch. Tenor Info Flora mesira el 4 fin 6 cm en ladezza, mintgatant 8, e la planta 20 fin 60 cm. Las feglia da la basa, entiras e senza petiol, furman ina rosetta; il moni glandulos, savens dividì en dus roms vers ensi, na porta betg che in u dus pèrs da feglia visavi in l’auter. Ins trai da quest chapels preparaziuns per la pel, che l’Agid europeica da medicaments admet cunter blauas, storschidas e mal las musclas, sin basa d’in diever da lunga durada pli che d’emprovas clinicas persvadentas.
L’arnica tschertga terrens acids e paucs en substanzas nutritivas. Info Flora la annunzia en prads, pastgiras e terrens acids bletschads, e la attribuischa a las pastgiras maigras nua che crescha il nard. En Svizra la chatta en las Alps e las Prealps, surtut en il stgalim subalpin ed alpin, e punctualmain en il sid dal Giura, vers Neuchâtel.
Vivace, ella passenta l’enviern en furma da burschuns datiers dal terren e flurescha da zercladur fin avust. Ses achenas, da 6 fin 7 mm, portan in pappus da saidas melnentas, ma ses sems na van strusch pli lunsch che in pèr meters e na furman nagin reserva en il terren, tenor il Museum naziunal d’istorgia natirala dal Luxemburg. La planta viva ditg e sa derasa tras ses rizoms: pliras rosettas pon esser be in sulet individ. Incapabla da sa fertilisar sezza, ha ella basegn da blers partenaris; il museum giuditgescha ch’ina populaziun è be surviventa a partir da circa 500 individs.
La Glista cotschna naziunala na la giuditgescha betg sco periclitada, ma sia versiun regiunala dal 2019 la di en privel critic en il Giura ed en la Planira. Nov chantuns la protegian: cumplettamain Neuchâtel, Turitg ed Appenzell dadens las Muntognas, per part Berna, Friburg, Glaruna, Obvaldo, Appenzell dadens las Muntognas ed il Son Gagl. Il museum luxemburgais inditgescha sias privels principalas: prads engraissads u chalts, ma er l’abandun da la pasculaziun e da la segada tardiva, senza las qualas ses plantinas moran.
Funtaunas: Info Flora, fegl da la spezia (tenor Flora Helvetica); Museum naziunal da l’istorgia natirala dal Luxemburg, plan d’acziun per l’arnica (2009); Agentura europeica da medicaments, resüm public davart la flur d’arnica (2016).
