Primula veris
Era numnada cucu, ella porta al culm d'in stajal ina umbella da flurs melna d'aur en campaninas pendentas, cun in parfum lev. Ella flurescha la primavaira en prads maigraivels e sin talus, da la planira fin tar ils pasculs da muntogna. Ella è protegida en il Turgovia, ed en part en Obvaldo.
En avrigl, sin in prà sitg nua che l’erba è anc rasa, sa drizzan decenis da tuffels mellens. Mintga staja porta in matg da scalinas pendentas da la medema vart, ed i basta da sa metter en schanuglias per sentir lur parfum. Quai èn primulas medicinalas, che blers numnan simplamain cucus.
Tenor Flora Helvetica, cità da Info Flora, la planta mesira 10 fin 30 cm. Ses fegls ovals, faudads e lanus furman ina rosetta datiers dal terren, e lur limba sa sminuescha tuttenina en in pedun alà. A la fin d’in moni senza fegls sa volveran fin a 20 flurs quasi tuttas da la medema vart. La corolla da colur aur giada sorta d’in caliz scuflà ed angular; mintgin da ses tschintg lobs porta ina flatg oransch a sia basa. La banca da datas veterinara da l’Universitad da Turitg distinguescha en Svizra duas sottaspezias, da las qualas ina, cun fegls filzads da grisch u alv da sutvart, viva en il guaud.
Info Flora la classifitgescha tranter las plantas da las prads sitgs, en general sin crap da chaltschina. Il Center da perscrutaziun dals ecosistems d’autezza (CREA Mont-Blanc) la annunzia era da scarps e da prads da muntogna, fin a 2000 m al pli. La sottaspezia da guaud sa chatta surtut en il Giura, en l’occident da la vart settentriunala da las Alps e sin la vart sid da las Alps.
Vivace, la primula surviva a la stagiun dischavantagiusa cun sias ragischs e flurescha da la fin da mars fin la fin da matg, tenor il CREA. Ses nectar, al fund d’ina stretga bavrola, sa porscha mo ad insects cun lunga tromba: tavauns, anthophors (abelas selvadias) e bombyls. Quests visitas èn indispensablas, perquai ch’ina flur na po betg sa fecondar sezza. Mintga planta porta dal rest mo in dals dus tips da flurs: cun stil lung ed anteras a mesa autezza da la bavrola, u il cuntrari. Quest sistem, l’eterostilia, ch’era Darwin aveva studegià tar ella, promova la cruschada. Il 2015 ha in studi finanzià da l’Universitad da Turitg fatg da ses genom il prim assemblà tar ina planta eterostila.
Na betg periclitada en tut il pajais, ella è quasi periclitada sin il Plateau tenor la Glista cotschna dal 2019. La Turgovia la protegia cumplainamain dapi il 2023, Obvalda parzialmain. Ella n’è betg toxica, ma ha pauc valur sco pavel, remartga l’Universitad da Turitg; ragischs e flurs vegnan duvradas en fitoterapia.
Funtaunas: Info Flora, fegl da la spezia (tenor Flora Helvetica); CREA Mont-Blanc, fegl Phénoclim da la primula ufficinala; Universitad da Turitg, banca da datas da las plantas medicinalas e toxicas da l’Institut da farmacologia e toxicologia veterinara; Nowak et al., «The draft genome of Primula veris yields insights into the molecular basis of heterostyly», Genome Biology, 2015.
